वृत्तसंस्था

नवी दिल्ली : ADR Report  देशातील प्रादेशिक पक्षांच्या आर्थिक स्थितीबाबत असोसिएशन फॉर डेमोक्रॅटिक रिफॉर्म्स (ADR) च्या ताज्या अहवालातून चिंताजनक चित्र समोर आले आहे. अहवालानुसार, देशातील 21 प्रादेशिक राजकीय पक्षांनी एका आर्थिक वर्षात आपल्या उत्पन्नापेक्षा अधिक खर्च केला आहे. अनेक पक्षांचे खर्च त्यांच्या कमाईपेक्षा मोठ्या प्रमाणात वाढल्याने त्यांच्या आर्थिक पारदर्शकतेवर आणि निधी व्यवस्थापनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे.ADR Report

ADR ने निवडणूक आयोगाकडे सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक अहवालांच्या आधारे हे विश्लेषण केले आहे. त्यानुसार, अनेक प्रादेशिक पक्षांची कमाई मर्यादित असताना प्रचार, संघटनात्मक कामे, निवडणूक व्यवस्थापन आणि इतर राजकीय उपक्रमांवर मोठ्या प्रमाणात खर्च करण्यात आला.ADR Report

• महाराष्ट्रातल्या नदीजोड प्रकल्पांना मोदी सरकारची गती; जलजीवन मिशनच्या योजनेलाही नवसंजीवनी!!

उत्पन्न कमी, खर्च जास्त

अहवालातील सर्वात मोठी बाब म्हणजे 21 पक्षांचे एकूण खर्च त्यांच्या एकूण उत्पन्नापेक्षा अधिक नोंदवले गेले. म्हणजेच हे पक्ष त्यांच्या कमाईपेक्षा जास्त पैसा वापरत आहेत. यामुळे हा अतिरिक्त निधी नेमका कुठून येतो आणि त्याची नोंद कितपत पारदर्शकपणे केली जाते, यावर चर्चा सुरू झाली आहे.

ADR च्या मते, अनेक पक्षांनी देणग्या, सदस्य नोंदणी शुल्क आणि इतर स्त्रोतांमधून मिळणाऱ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक रक्कम खर्च केली. काही पक्षांनी निवडणुका, सभा, प्रचार मोहीम आणि संघटन विस्तारासाठी मोठ्या प्रमाणात निधी खर्च केल्याचे दिसून आले.

निवडणूक राजकारण अधिक खर्चिक

गेल्या काही वर्षांत भारतीय निवडणुका अधिक खर्चिक बनल्या आहेत. सोशल मीडिया प्रचार, मोठ्या सभा, डिजिटल कॅम्पेन, व्यावसायिक रणनीतीकार, वाहतूक व्यवस्था आणि कार्यकर्त्यांचे व्यवस्थापन यासाठी पक्षांना मोठ्या प्रमाणात पैसा खर्च करावा लागतो.

विशेषतः प्रादेशिक पक्षांसाठी हे आव्हान अधिक मोठे आहे. राष्ट्रीय पक्षांच्या तुलनेत त्यांचे निधी स्रोत मर्यादित असतात, पण राज्यांमध्ये प्रभाव टिकवण्यासाठी त्यांनाही मोठ्या प्रमाणात खर्च करावा लागतो. त्यामुळे अनेक पक्ष आर्थिकदृष्ट्या दबावाखाली येत असल्याचे या अहवालातून सूचित होते.

आर्थिक पारदर्शकतेवर प्रश्न

ADR ने या अहवालाद्वारे पुन्हा एकदा राजकीय पक्षांच्या आर्थिक पारदर्शकतेचा मुद्दा पुढे आणला आहे. अनेक पक्ष वेळेत लेखापरीक्षण अहवाल सादर करत नाहीत किंवा खर्चाची सविस्तर माहिती देत नाहीत, अशी टीका यापूर्वीही होत आली आहे.

राजकीय निधी व्यवस्थापन अधिक पारदर्शक करण्यासाठी निवडणूक आयोग आणि न्यायालयांनी वेळोवेळी सूचना दिल्या आहेत. मात्र, प्रत्यक्षात अनेक पक्षांच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये अजूनही स्पष्टता नसल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

कोणत्या क्षेत्रात सर्वाधिक खर्च?

अहवालानुसार, प्रादेशिक पक्षांचा सर्वाधिक खर्च निवडणूक प्रचार, सभा, जाहिरात, प्रवास आणि संघटनात्मक उपक्रमांवर झाला. काही पक्षांनी डिजिटल प्रचारावरही मोठी रक्कम खर्च केल्याचे दिसून आले.

राजकीय विश्लेषकांच्या मते, आता निवडणूक लढवणे हे अत्यंत महागडे झाले आहे. त्यामुळे लहान किंवा आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत पक्षांना टिकून राहण्यासाठी मोठ्या देणग्यांवर किंवा आघाड्यांवर अवलंबून राहावे लागते.

लोकशाहीसाठी याचा अर्थ काय?

तज्ज्ञांच्या मते, राजकीय पक्षांचे उत्पन्न आणि खर्च यामधील वाढती तफावत ही लोकशाहीसाठीही महत्त्वाची बाब आहे. जर पक्षांना अधिकृत उत्पन्नापेक्षा जास्त खर्च करावा लागत असेल, तर निधीचे पर्यायी स्रोत निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वाचा प्रश्न अधिक गंभीर बनतो.

ADR ने याआधीही राजकीय निधी व्यवस्थापन अधिक कठोर आणि सार्वजनिक करण्याची मागणी केली आहे. विशेषतः निवडणूक बाँड योजना रद्द झाल्यानंतर आता राजकीय पक्षांच्या निधी स्रोतांकडे अधिक बारकाईने पाहिले जात आहे.

राष्ट्रीय पक्षांच्या तुलनेत वेगळे चित्र

राष्ट्रीय पक्षांकडे मोठ्या प्रमाणात निधी आणि देशभरातील देणगीदारांचे जाळे असते. मात्र प्रादेशिक पक्ष मुख्यतः विशिष्ट राज्यांपुरते मर्यादित असल्याने त्यांचे उत्पन्न तुलनेने कमी असते. त्यामुळे निवडणूक काळात त्यांच्यावर आर्थिक ताण अधिक वाढतो.

विशेषतः ज्या राज्यांमध्ये बहुकोनी लढती होतात, तिथे प्रचार खर्च आणखी वाढतो. त्यामुळे अनेक प्रादेशिक पक्ष सतत आर्थिक समतोल राखण्याच्या संघर्षात असल्याचे चित्र दिसत आहे.

निवडणूक आयोग आणि सरकारसमोर आव्हान

या अहवालानंतर आता राजकीय पक्षांच्या आर्थिक व्यवहारांवर अधिक कडक नियम लागू करण्याची मागणी पुन्हा जोर धरू शकते. निवडणूक आयोगाकडूनही पारदर्शकता वाढवण्यासाठी नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे आणण्याबाबत चर्चा होण्याची शक्यता आहे.

एकूणच, ADR च्या अहवालाने भारतीय राजकारणातील आर्थिक वास्तव पुन्हा एकदा समोर आणले आहे. निवडणूक राजकारण अधिक खर्चिक होत असताना प्रादेशिक पक्षांवर आर्थिक दबाव वाढत असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे. मात्र, या वाढत्या खर्चाचा पैसा नेमका कुठून येतो आणि तो किती पारदर्शक आहे, हा प्रश्न पुढील काळात अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.

Spending of Regional Parties Surpasses Income: ADR Report Reveals Rising Financial Strain

महत्वाच्या बातम्या

• रामायण हे राम – जानकीचे संयुक्त चरित्र, ते डोळसपणे वाचावे; “न सांगितलेली सीतेची कथा” पुस्तकाचे प्रकाशन
• Pakistan Punjab Government : पाकिस्तानचा यू-टर्न; आंदोलनानंतर हिंदू-शीख नावं पुन्हा बदलण्याचा निर्णय स्थगित
• Trump : “ट्रम्प जगाला गुडघ्यावर आणू पाहत आहेत”; इस्रायली इतिहासकारांचा गंभीर इशारा
• France : फ्रान्समध्ये बाल लैंगिक अत्याचार प्रकरणाने खळबळ; शाळांमधील शेकडो तक्रारींनी हादरला देश